Nhiều nước, chỉ cần đội nhà sa sút thành tích, là có người đứng ra nói: thế hệ sau kém thế hệ trước, nay không bằng xưa.
Người nói câu này nhiều nhất thường là những kẻ từng được gọi là "thế hệ vàng", những danh thủ năm xưa có chút thành tích, chút tiếng tăm. Câu họ thích nói nhất là: trong đội bây giờ, nhiều lắm chỉ một hai người đủ sức đá chính, hoặc ngồi dự bị, trong đội của chúng tôi năm ấy.
Ví dụ kiểu này quá nhiều. Cũng đừng vừa đọc đến đây đã nghĩ ngay đến bóng đá Trung Quốc, nghĩ đến thế hệ năm 2002, và càng đừng lấy đoạn này của tôi để đi săn phù thủy. Đây là lẽ thường của con người, khắp thế giới đều vậy.
Vì sao khắp thế giới đều có hiện tượng này?
Vì khi một đội đá tệ, thành tích kém, không cá nhân nào được nổi bật. Ai trông cũng vụng, nền tảng cơ bản rối bời. Khi một đội đá hay, thành tích tốt, người trong đội hình người nào cũng như ngôi sao, ai cũng nắm tuyệt kỹ.
Lấy một ví dụ. Đội Ý vô địch World Cup 2006, Iaquinta, Zaccardo, Oddo, Amelia, Barone, có phải ai cũng là ngôi sao lớn? Còn Gilardino, trong lịch sử bóng đá Ý, đứng ở vị trí nào?
Thành tích mạ vàng cho người ta. Tuy nhiên, vấn đề thực sự đáng bàn là một hiện tượng: nước nào luận điệu "thế hệ sau kém thế hệ trước" càng thịnh, nước đó càng khó thoát khỏi sa sút.
Vì họ sẽ không tự chủ mà rơi vào một nút thắt chết: luôn muốn lặp lại quá khứ, và mặc nhiên cho rằng chỉ cần tái tạo được một thế hệ như vậy, bóng đá nước nhà lại đứng lên.
Liên đoàn các nước này thường cũng thuận theo dư luận, không ngừng lấy thế hệ vàng ra để thử và sai. Hôm nay bổ nhiệm người này làm huấn luyện viên, ngày mai bổ nhiệm người khác làm giám đốc, ngày kia lại mời người khác làm thanh tra viết báo cáo cho một đội trẻ quốc gia. Cuối cùng rối như tơ vò.
Nhưng vì những người này từng có vinh quang, họ đổ trách nhiệm rất dễ: đổi ai cũng vậy, chẳng có ai để dùng.
Đây là một vòng luẩn quẩn khổng lồ. Thế hệ trước không những không thành tấm gương, ngược lại thành gánh nặng, thành vật vướng chân. Những thành viên của thế hệ thành công không làm được như người vô danh: đói khát chú ý, hấp thụ sự phát triển của bóng đá thế giới. Họ chỉ nghĩ đến việc sao chép chính mình. Dễ biết bao. Thế hệ sau nếu sao chép không ra, đó là vấn đề của thế hệ sau, là tư chất kém, là ý chí phẩm chất kém, là nhận thức có giới hạn. Sai mãi thuộc về người khác.
Ở một số nước còn nổi lên một phái hoài cổ đặc biệt.
Chẳng hạn Hà Lan. Hà Lan không còn ra được Van Basten, Gullit, cũng không ra được Bergkamp, Seedorf. Thế là không ít người đứng ra nói: phải khôi phục truyền thống đào tạo trẻ 4-3-3.
Nhưng truyền thống 4-3-3 có thực sự bị hệ thống đào tạo trẻ Hà Lan vứt bỏ hoàn toàn không? Hay có người muốn làm thứ giáo điều kiểu nguyên giáo?
Sự thật là Hà Lan dậm chân tại chỗ, người khác sải bước tiến lên. Tây Ban Nha, cùng Bỉ, Na Uy, Đan Mạch quanh Hà Lan, từ lâu đã học đi bộ nguyên tắc đào tạo của bóng đá trẻ Hà Lan dựa trên 4-3-3, về khu vực, vị trí và chuyển vai. Họ còn trộn vào nhiều chi tiết mới, đẩy lý thuyết bóng đá Hà Lan thêm một bước dài.
Chuyện này cùng một lẽ với cạnh tranh công nghiệp. Năm xưa trong nhà có một món điện gia dụng Nhật là điều đáng khoe. Hôm nay ai còn khiến hàng xóm tụ lại xem chỉ vì trong nhà có một chiếc tivi Hitachi?
Vậy nền tảng thực sự của một cường quốc bóng đá, một nước bóng đá lớn, rốt cuộc là gì?
Là cơ chế. Là bên trong có cạnh tranh mạnh. Là cạnh tranh thúc người trong nghề không ngừng bỏ cũ đưa mới, nhanh chóng hấp thụ thành quả tiên tiến của người khác, rồi biến thành thứ của mình.
Cú ăn ba của Tây Ban Nha từ 2008 đến 2012 lấy kiểm soát bóng làm dấu hiệu quan trọng nhất. Nhưng Euro 2024 lại vô địch, dấu hiệu là gì? Là chuyển trạng thái nhanh. Người nói ra điều này chính là Cancela, người đứng đầu ủy ban huấn luyện viên của liên đoàn Tây Ban Nha.
Chuyển trạng thái nhanh học từ đâu? Bóng đá Đức. Ngược lại, việc bóng đá Đức hấp thụ, cải tạo và chuyển hóa bóng đá Tây Ban Nha lại không làm tốt bằng. Nghĩa là cuộc đuổi bắt của bóng đá thế giới hiện nay là như vậy. Giữa các cường quốc cũng học lẫn nhau. Ai học nhanh, tiêu hóa tốt, người đó đi trước. Còn kỹ thuật kèm người của hậu vệ Ý, cách đào tạo thủ môn, từ lâu đã bị các nước Tây Âu khác ăn đến cặn. Thứ người Ý còn dạy được cho phần còn lại của Tây Âu đã rất ít.
Chúng ta cũng có thể dùng góc nhìn này để xem sự phát triển của cả thế giới bóng đá hôm nay.
Ai cũng biết trình độ năm giải lớn cao hơn hai mươi năm trước không chỉ một bậc. Nhiều người trong nghề đã chỉ ra một nguyên nhân quan trọng: hệ thống đào tạo trẻ Tây Âu hôm nay đã có thể dạy cho người trẻ, dưới dạng cô đặc hơn, kinh nghiệm và kỹ thuật mà vài thế hệ trước tích lũy. Vì vậy ngày càng nhiều cầu thủ trẻ, chưa đến 20 tuổi đã có năng lực thi đấu rất chín.
Đó không phải luyện nền tảng cơ bản mà ra. Mà là trong cùng một hệ thống tập luyện và thi đấu, dinh dưỡng đầy hơn, trải nghiệm cũng dày hơn.
Vậy tôi nhìn thế nào những danh thủ nhảy ra trách cầu thủ hôm nay thế hệ sau kém thế hệ trước?
Trước hết, bất kỳ ai từng có thành tích thi đấu trên sân đều đáng được tôn trọng. Thành tích của họ đáng được tôn trọng. Nhưng thành tích quá khứ, nhất là thành tích của 20, 25, 30 năm trước, tuyệt đối không thể đặt ngang với nhận thức về thế giới bóng đá hôm nay. Càng nhấn mạnh quá khứ, càng thiếu nhận thức về thế giới ngày nay.
Với các quan điểm danh thủ đưa ra, nhất là khi bình luận bóng đá hôm nay, điều tôi nhìn trước tiên là: anh có thực sự có kiến giải về xu hướng phát triển của bóng đá thế giới mười mấy, hai mươi năm qua hay không?
Nếu kiến giải của anh chỉ là "chuyền và kiểm soát", hoặc "luyện tốt nền tảng rồi đá chuyền và kiểm soát", thì đừng trách có người không thích anh lấy thâm niên ra dọa, và đứng lên phản đối anh.
Cập nhật lúc 2026-10-11 22:07